Wat is een dataspace? Uitleg en voorbeelden

Data delen met partners zonder de controle te verliezen? Een dataspace maakt dat mogelijk. Lees over data soevereiniteit, hoe het werkt, wat het oplevert en wat de EU Data Act ermee te maken heeft.

Een dataspace is een veilig netwerk waarin organisaties data met elkaar delen, terwijl ze zelf de controle houden over hun informatie. Je data blijft in je eigen systemen, jij bepaalt wie er toegang krijgt en je kunt die toegang op elk moment aanpassen of intrekken.

"We willen graag data delen met onze partners, maar we willen wel controle houden over onze eigen informatie." Dat horen we bij Poort8 elke week. Organisaties willen samenwerken, maar hun data niet weggeven aan een centrale partij die de regels bepaalt. Een dataspace combineert het beste van beide. In deze gids leggen we uit hoe dat werkt.

**Een dataspace laat je data delen zonder de controle uit handen te geven.**

## Zo kun je je een dataspace voorstellen

De makkelijkste manier om een dataspace uit te leggen is met een vergelijking. Stel je een modern zakelijk district voor, waar elk bedrijf zijn eigen kantoorpand heeft.

Je hebt de volledige controle over je eigen gebouw: je eigen beveiliging, je eigen regels, je eigen inrichting. Toch kun je zakenpartners binnenlaten. Voor specifieke ruimtes, op specifieke tijden, voor een specifiek doel.

Je sleutels blijven van jou. Jij bepaalt wie wanneer binnenkomt, en je kunt een pasje direct blokkeren als dat nodig is. Ondertussen werk je gewoon samen met de andere bedrijven in het district, omdat iedereen dezelfde huisregels volgt.

Precies zo werkt een dataspace, maar dan voor data.

## De kern: data soevereiniteit met samenwerking

Data soevereiniteit betekent simpel gezegd: jij bepaalt wat er met jouw data gebeurt. Wat dat in een dataspace concreet betekent:

**Jouw data blijft in jouw systemen.** Net zoals je kantoor jouw kantoor blijft. Geen gedwongen verhuizing naar een gedeeld datacenter of cloudplatform. Je bestaande systemen blijven draaien waar ze nu staan.

**Jij beheert de toegangssleutels.** Je geeft partners toegang tot precies de data die ze nodig hebben, op het moment dat ze die nodig hebben. Net zoals je een pasje programmeert voor bepaalde ruimtes in je kantoor.

**Toegang is precies afgebakend en intrekbaar.** Partner X mag data Y zien, voor doel Z, voor een half jaar. Partner W krijgt alleen totaaloverzichten. En verandert de situatie, dan pas je de toegang aan of trek je die in.

**Je weet altijd wie wat heeft opgevraagd.** Net als de toegangsregistratie bij de deur van je kantoor. Elke keer dat iemand data opvraagt, wordt vastgelegd wie dat was, wanneer en op basis van welke toestemming. Dat heet een audit trail, en die is essentieel voor compliance en vertrouwen.

## Waarom gewoon data delen niet genoeg is

"We delen toch al data via API's en exports? Waarom hebben we dan een dataspace nodig?"

Die vraag horen we vaak. Het probleem met traditionele data-uitwisseling is dat je de controle verliest zodra de data de deur uit is. Als je data deelt via een API of een export, weet je vaak niet:

- wie er precies toegang toe heeft gehad; - waarvoor de data daadwerkelijk wordt gebruikt; - of je data wordt doorgegeven aan derden; - hoe lang je data wordt bewaard; - of de data volgens de afspraken wordt behandeld.

En elke partner krijgt vaak een eigen koppeling: met drie partners te overzien, met dertig een spaghetti van maatwerk. In een dataspace blijf je eigenaar van je data, ook nadat je die deelt, en sluit elke nieuwe partner aan op dezelfde afspraken. Meer daarover in [onze blog over point-to-point koppelingen en de Data Act](https://poort8.nl/dataspace-news/data-act-point-to-point-koppelingen).

## Hoe een dataspace technisch werkt

Onder de motorkap bestaat een dataspace uit een paar onderdelen die samenwerken. Zonder vakjargon:

**Identiteit en toegangsbeheer.** Dit is de receptie van het district. Die controleert of iemand echt is wie hij zegt te zijn, en wat hij met welke data mag doen. Dit is de basis van vertrouwen in een dataspace.

**Een afsprakenstelsel.** Dit zijn de huisregels van het district. Daarin staat wie mag meedoen, hoe je laat zien wie je bent en welke standaarden iedereen gebruikt. In Nederland is [iSHARE](https://ishare.eu/nl/over-ons/framework/) het bekendste algemene afsprakenstelsel. Sectoren bouwen daarop voort, zoals het [DSGO](https://www.digigo.nu/afsprakenstelsel/) voor de gebouwde omgeving en de [BDI](https://bdinetwork.org/) voor de logistiek.

**Regels die automatisch worden gecontroleerd.** Hier worden jouw afspraken afgedwongen. Mag je data alleen gebruikt worden voor een energieadvies? Dan controleert het systeem dat bij elke aanvraag, automatisch. Zulke regels heten policies.

**Koppelingen tussen systemen.** Systemen van verschillende organisaties moeten met elkaar kunnen praten, zonder dat je data hoeft te kopiëren. De data gaat rechtstreeks van het ene systeem naar het andere, alleen als de toestemming klopt.

**Een metadatacatalogus.** Een soort telefoonboek voor data. Hierin staat welke data beschikbaar is, wat die betekent en onder welke voorwaarden je die mag gebruiken. Zo vinden anderen makkelijk de data die ze nodig hebben.

**Gestandaardiseerde interfaces.** Standaarden zorgen dat alles op elkaar past. Net zoals alle kantoren dezelfde brandveiligheidsnormen volgen, gebruiken dataspaces open standaarden zoals OAuth en OpenID Connect. Iedereen spreekt dezelfde technische taal.

**In een dataspace deel je toegang tot data, geen kopieën.**

## Dataspaces in de praktijk: DVU en het Installatieregister

Twee voorbeelden uit de gebouwde omgeving laten zien hoe dat in het echt werkt.

**DVU: inzicht in het energieverbruik van je gebouw.** Bij [DVU](https://www.rvo.nl/onderwerpen/verduurzaming-utiliteitsbouw/dvu), het Datastelsel Verduurzaming Utiliteit van RVO, krijgen eigenaren en huurders van kantoren, scholen en winkels inzicht in het energieverbruik van hun gebouw. Dat helpt hen bewuste keuzes te maken bij het verduurzamen, en is vaak de eerste stap naar energiebesparing en lagere energiekosten. Willen ze daarbij hulp van een adviseur of installateur? Dan geven ze per partij en per gebouw toestemming om de data in te zien, en trekken ze die weer in als de opdracht klaar is.

**Het Installatieregister: installatiedata die je niet steeds opnieuw invoert.** Gegevens over installaties, zoals warmtepompen, zitten nu verspreid over software, dossiers en fabrikanten. Neemt een andere partij het onderhoud over, dan begint het verzamelen opnieuw. Het [Installatieregister](https://www.technieknederland.nl/installatieregister) van Techniek Nederland legt die gegevens op één standaard manier vast en deelt ze alleen met partijen die daarvoor toestemming hebben. De gebouweigenaar blijft eigenaar van zijn gegevens. Het resultaat: minder dubbel werk en administratie, en meer tijd voor vakwerk. Wie het onderhoud overneemt, ziet bijvoorbeeld direct in de eigen software welke installaties er staan en wat eraan gedaan is.

## Het verschil met een centraal platform of data lake

Bij een centraal platform is de gedachte: "Iedereen stuurt zijn data naar ons systeem, wij regelen de rest." Dat lijkt handig, maar maakt je afhankelijk van één partij. Die beheerder bepaalt de regels, en alle data op één plek is een aantrekkelijk doelwit voor hackers.

Bij een federatieve dataspace is de gedachte: "Iedereen houdt zijn eigen data, maar we maken gecontroleerde samenwerking mogelijk." Je houdt je zelfstandigheid, en samenwerken levert beide kanten iets op. Waarom dat ook veiliger is, lees je in [onze blog over federatief datadelen en hackers](https://poort8.nl/dataspace-news/federatief-datadelen-cybersecurity).

En een data lake? Dat is iets heel anders. Een data lake is een opslagplaats waarin je grote hoeveelheden data op één plek bewaart, onder één beheer. Een dataspace slaat zelf geen data op: het gaat niet om verzamelen, maar om gecontroleerd samenwerken. En blockchain? Dat verschil lees je in [onze blog over dataspace of blockchain](https://poort8.nl/dataspace-news/dataspace-of-blockchain).

## Wat heb je eraan?

Een dataspace levert op twee manieren iets op: je merkt het in het dagelijkse werk, en je ziet het terug in je business case.

### In het dagelijkse werk

- **Je werkt altijd met actuele data.** Je haalt data rechtstreeks bij de bron: de nieuwste versie, geen kopie van vorige maand. - **Je bent minder tijd kwijt aan handwerk.** Geen exports meer mailen, geen gegevens overtypen en dus minder fouten om achteraf te herstellen. - **Nieuwe partners sluiten sneller aan.** Iedereen gebruikt dezelfde afspraken, dus je hoeft niet voor elke partner een nieuwe koppeling te bouwen.

### In je business case

- **Je integratiekosten dalen.** In plaats van losse koppelingen en contracten per partner te bouwen en te onderhouden, sluit je één keer aan op een gedeelde standaard. Elke nieuwe partner kost daardoor minder dan de vorige. - **Je loopt minder risico.** Omdat alles wordt vastgelegd, kun je aantonen dat data alleen is gebruikt zoals afgesproken. Dat helpt bij de Data Act en de AVG. En door open standaarden zit je niet vast aan één leverancier. - **Er ontstaan nieuwe samenwerkingen en diensten.** Organisaties die weten dat ze de controle houden, durven eerder data te delen. Zo komen samenwerkingen en datadiensten van de grond die eerder bleven steken.

Hoe je die opbrengsten doorrekent, lees je in [onze blog over de business value van een dataspace](https://poort8.nl/dataspace-news/business-value-dataspace).

**Hoe meer partijen aansluiten, hoe meer elke aansluiting oplevert.**

## Privacy en controle in de praktijk

Als data-rechthebbende blijf je altijd aan het stuur. Je kunt heel precies instellen wat een partner mag, bijvoorbeeld:

- alleen totaalcijfers zien, geen individuele gegevens; - de data alleen gebruiken voor een specifiek doel; - maximaal zes maanden toegang krijgen; - de data niet doorgeven aan anderen.

### Right to revoke: toestemming intrekken

Niet tevreden over hoe je data wordt gebruikt? Trek je toestemming in. Vanaf dat moment krijgt die partij geen toegang meer tot je data, ook als hij die eerder wel had. Wat hij in de tussentijd al heeft opgehaald, valt onder de afspraken binnen de dataspace, zoals een maximale bewaartermijn en een verbod op doorgeven.

### Let op: compliance is meer dan een privacyverklaring

Een privacyverklaring is niet genoeg. In een dataspace moet je kunnen bewijzen dat data alleen is gebruikt zoals toegestaan, dus goede logging is essentieel. Wie waarvoor verantwoordelijk is, lees je in [onze blog over data governance in dataspaces](https://poort8.nl/dataspace-news/data-governance-dataspaces).

## EU Data Act: waarom dataspaces steeds belangrijker worden

Sinds 12 september 2025 is de [EU Data Act](https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/library/commission-publishes-frequently-asked-questions-about-data-act) van toepassing: gebruikers van verbonden producten, zoals machines en voertuigen, hebben recht op de data die zij genereren en mogen die met anderen delen. De wet verplicht je niet tot een dataspace, maar een dataspace sluit er goed op aan, met vastgelegde afspraken en een logboek dat alles aantoonbaar maakt. Welke eisen de wet aan dataspaces zelf stelt, lees je in [onze blog over EN 18235](https://poort8.nl/dataspace-news/en-18235-europese-standaard-interoperabiliteit-dataspaces).

## Hoe Poort8 dataspaces bouwt

Bij Poort8 leveren we het control plane van een dataspace: identiteit, registratie en autorisatie. [NoodleBar](https://poort8.nl/dataspace-solutions/noodlebar) registreert en verifieert deelnemers en toetst in een onafhankelijk autorisatieregister bij elke aanvraag of er een geldige toestemming is. Met [Keyper](https://poort8.nl/dataspace-solutions/keyper) beoordelen data-rechthebbenden zelf toegangsverzoeken en beheren ze hun toestemmingen, vanuit één plek. De data zelf gaat niet via ons, maar rechtstreeks tussen de deelnemers.

Ook bouwen we apps die op deze infrastructuur draaien. Een dataspace alleen maakt de waarde van data namelijk nog niet zichtbaar. Dat gebeurt pas in de app waarmee een gebouweigenaar, planner of adviseur zijn werk doet. De dataspace zit dan onder water.

Alles is modulair. Je kiest voor het geheel, van infrastructuur tot app, of alleen voor de onderdelen die jouw use case nodig heeft. Wij bouwen en beheren het, zodat het blijft draaien. Meer over de opbouw lees je op [onze solutions-pagina](https://poort8.nl/dataspace-solutions).

## Conclusie: controle en samenwerking gaan samen

Een dataspace lost een spanning op die veel organisaties herkennen: je wilt data delen met partners, maar de controle niet kwijt. Door data bij de bron te laten, afspraken gezamenlijk vast te leggen en elke transactie automatisch te controleren, gaan samenwerking en controle samen. Jouw data, jouw regels: wij maken het werkbaar.

**Start met één use case en schaal op waar het waarde oplevert.** Heb je een vraag die je samen met ketenpartners wilt oplossen? [Neem contact met ons op](https://poort8.nl/contact), dan kijken we samen welke eerste use case het meeste oplevert.

## Veelgestelde vragen

### Wat is het verschil tussen een dataspace en een data lake?

Een data lake is een opslagplaats waarin je grote hoeveelheden data op één plek bewaart, onder één beheer. Een dataspace slaat zelf geen data op: de data blijft bij de verschillende partijen, en de dataspace regelt dat ze die gecontroleerd met elkaar kunnen delen.

### Kunnen we onze bestaande systemen blijven gebruiken?

Ja, en dat is juist een van de sterke punten van een dataspace. Je hoeft je IT-landschap niet om te gooien en je data niet te verhuizen. De dataspace voegt een laag toe die regelt wie welke data uit je bestaande systemen mag opvragen.

### Wat is het verschil tussen het control plane en het data plane?

Het control plane regelt wie toegang krijgt tot welke data, onder welke voorwaarden en voor hoe lang: identiteit, registratie en autorisatie. Het data plane is de uitwisseling van de data zelf, die rechtstreeks tussen de systemen van de deelnemers loopt.

### Hoe lang duurt het voordat een dataspace werkt?

Dat hangt af van het aantal partijen, de afspraken die nog gemaakt moeten worden en de systemen die moeten aansluiten. Een eerste use case met een paar partijen is sneller klaar dan een groot netwerk met veel juridische vragen. Elke volgende partner sluit sneller aan, omdat de basis er dan al ligt.

### Is een dataspace verplicht onder de EU Data Act?

Nee. De Data Act verplicht in veel gevallen dat data uit verbonden producten gedeeld kan worden, maar schrijft geen dataspace voor. Een dataspace is wel een praktische en controleerbare manier om aan die deelplicht te voldoen.